شرایط فسخ قرارداد کار یکی از پرچالشترین موضوعاتی است که هم کارگران و هم کارفرمایان ممکن است با آن مواجه شوند. بسیاری از افراد نمیدانند در چه شرایطی میتوانند بهصورت قانونی قرارداد کاری را فسخ کنند، بدون اینکه متضرر شوند یا با پیامدهای حقوقی مواجه شوند.
در این مقاله به زبان ساده و مطابق با آخرین مفاد قانون کار ایران، به بررسی دقیق شرایط، مراحل و نکات مهم فسخ قرارداد کار میپردازیم تا بتوانید آگاهانه تصمیم بگیرید و از حقوق قانونی خود دفاع کنید.
آنچه در این مطلب خواهید خواند:
فسخ قرارداد کار چیست و چه تفاوتی با خاتمه قرارداد دارد؟
بسیاری از افراد تصور میکنند فسخ و خاتمه قرارداد مفاهیمی یکسان هستند، در حالی که در قانون کار ایران تفاوت مشخصی بین آنها وجود دارد.
فسخ قرارداد کار به معنای پایان دادن به رابطه کاری از سوی یکی از طرفین (کارگر یا کارفرما) قبل از پایان مدت قرارداد یا بدون توافق دوطرفه است، در حالی که خاتمه قرارداد معمولاً نتیجه پایان زمان قرارداد یا توافق مشترک برای پایان همکاری است.
در ادامه مقاله، موارد مجاز فسخ از سوی کارگر و کارفرما و نکات حقوقی آن را بررسی میکنیم.
در چه شرایطی کارفرما میتواند قرارداد کار را فسخ کند؟
بر اساس قانون کار ایران، کارفرما نمیتواند بدون دلیل موجه قرارداد را فسخ کند. فسخ قرارداد از سوی کارفرما تنها در شرایط خاصی امکانپذیر است و حتی در آن شرایط نیز باید با تأیید هیئتهای حل اختلاف همراه باشد. مهمترین دلایل قانونی فسخ قرارداد از سوی کارفرما عبارتند از:
- تکرار غیبت غیرموجه کارگر بدون دلیل قابلقبول
- کاهش بهرهوری یا ناتوانی کارگر در انجام وظایف شغلی
- تخلف انضباطی شدید مانند درگیری یا بیاحترامی در محیط کار
- نقض جدی مقررات ایمنی و بهداشت کار
- افشای اطلاعات محرمانه شرکت یا خیانت در امانت
توجه: حتی در صورت بروز این شرایط، کارفرما نمیتواند بهصورت یکطرفه قرارداد را فسخ کند؛ بلکه باید موضوع را به شورای اسلامی کار یا هیئت تشخیص اداره کار گزارش کند و با رأی آنها اقدام نماید.
بیشتر بدانید: آیا کارفرما میتواند به دلیل کمکاری، کارگر را اخراج کند؟ در مطلب اخراج به دلیل کمکاری به زبان ساده بررسی کردهایم که این اقدام تحت چه شرایطی قانونی است و کارگر چه حقوقی در این وضعیت دارد.
در چه شرایطی کارگر میتواند قرارداد کار را فسخ کند؟
قانون کار ایران نیز به کارگر این امکان را داده که در شرایط خاص، قرارداد کاری خود را فسخ کند، بدون اینکه مشمول عواقب قانونی مانند محرومیت از دریافت حقوق و مزایا شود. مهمترین این شرایط عبارتند از:
- عدم پرداخت منظم حقوق و مزایا توسط کارفرما
- عدم اجرای تعهدات قانونی کارفرما (مانند بیمه، امنیت شغلی و…)
- رفتارهای توهینآمیز یا تهدیدآمیز از سوی کارفرما
- سوءرفتار یا سوءاستفاده جنسی در محیط کار
- ایجاد شرایط نامناسب و خطرناک در محل کار (عدم رعایت اصول ایمنی و بهداشت)
در این موارد، کارگر میتواند با مراجعه به اداره کار، درخواست فسخ قرارداد بدهد. پس از بررسی مدارک، اگر صحت ادعاها تأیید شود، فسخ قانونی خواهد بود و کارگر مشمول دریافت حقوق و سنوات خواهد شد.
بیشتر بدانید: اگر به عنوان یک کارگر با مشکلاتی مانند عدم پرداخت حقوق، اخراج غیرقانونی یا عدم رعایت مفاد قرارداد روبهرو شدهاید، مطالعهی مطلب شکایت کارگر از کارفرما میتواند راهنمای خوبی برای آشنایی با حقوقتان و مراحل قانونی پیگیری باشد.
نقش نوع قرارداد در فسخ قرارداد کار
نوع قرارداد کار تأثیر مستقیمی بر نحوه و امکان فسخ آن دارد. طبق قانون کار ایران، سه نوع اصلی قرارداد کار وجود دارد و هر یک شرایط متفاوتی برای فسخ دارند:
1. قرارداد دائم
در این نوع قرارداد، رابطه کاری بدون مدت مشخص بین کارگر و کارفرما برقرار میشود. فسخ این نوع قرارداد فقط با دلایل قانونی مانند تخلفات انضباطی جدی، قصور در انجام وظایف یا تعطیلی کامل کارگاه امکانپذیر است. کارفرما برای فسخ قرارداد دائم باید رأی هیئت تشخیص اداره کار را دریافت کند.
2. قرارداد موقت (با مدت معین)
در قراردادهای مدتدار، رابطه کاری برای بازه زمانی مشخص (مثلاً یک سال) تنظیم میشود. فسخ یکطرفه چنین قراردادی پیش از پایان مدت، جز در موارد خاص (مانند نقض تعهدات یا موارد فورسماژور)، ممکن نیست. در غیر این صورت، طرفی که قرارداد را فسخ کرده، موظف به پرداخت خسارت است.
3. قرارداد برای انجام کار معین
در این حالت، قرارداد برای انجام یک پروژه یا وظیفه خاص بسته میشود. پس از اتمام کار مورد توافق، قرارداد خاتمه مییابد. فسخ زودتر از موعد، باز هم تنها با دلایل موجه یا توافق طرفین قانونی خواهد بود.
نکته: در هر نوع قرارداد، در صورتی که فسخ از سوی یکی از طرفین بدون دلیل موجه انجام شود، طرف مقابل حق شکایت و مطالبه خسارت دارد.
بیشتر بدانید: اگر هنوز نمیدانید چه تفاوتهایی میان قراردادهای موقت و دائم وجود دارد، پیشنهاد میکنیم مطلب تفاوت قرارداد موقت و دائم را بخوانید؛ در این مطلب به زبان ساده تفاوت حقوقی، مزایا و امنیت شغلی این دو نوع قرارداد را بررسی کردهایم.
مراحل قانونی فسخ قرارداد در اداره کار
فسخ قرارداد کار در ایران باید بر اساس چارچوبهای تعیینشده در قانون کار انجام شود. در صورتی که یکی از طرفین قصد فسخ قرارداد را داشته باشد و طرف مقابل با آن موافق نباشد، لازم است فرآیند قانونی زیر را طی کند:
1. ثبت شکایت در اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی
کارگر یا کارفرما باید با مراجعه به اداره کار محل، شکایت خود را ثبت کرده و دلایل فسخ قرارداد را ارائه دهد. این شکایت معمولاً با ارائه مدارکی مانند قرارداد کار، فیش حقوقی، گزارش تخلفات و… پشتیبانی میشود.
2. تشکیل جلسه هیأت تشخیص
پس از ثبت شکایت، هیأتی متشکل از نمایندگان اداره کار، کارگر و کارفرما جلسهای را برای بررسی پرونده برگزار میکند. در این جلسه، طرفین میتوانند دفاعیات خود را ارائه دهند.
3. صدور رأی از سوی هیأت تشخیص
هیأت تشخیص پس از بررسی مدارک و شنیدن اظهارات طرفین، رأی نهایی خود را در خصوص صحت یا عدم صحت فسخ صادر میکند. اگر فسخ از سوی یکی از طرفین قانونی تشخیص داده نشود، طرف فسخکننده ممکن است به پرداخت خسارت یا بازگرداندن کارگر محکوم شود.
4. امکان تجدیدنظر در هیأت حل اختلاف
در صورت اعتراض به رأی هیأت تشخیص، هر یک از طرفین میتوانند ظرف ۱۵ روز از تاریخ ابلاغ، به هیأت حل اختلاف شکایت کنند. رأی این هیأت معمولاً نهایی است.
بیشتر بدانید: اگر شما یا یکی از آشنایانتان بدون بیمه مشغول به کار هستید، بهتر است از حقوق قانونیتان مطلع باشید. در مطلب بیمه نشده بودن کارگر بهطور کامل توضیح دادهایم که چگونه میتوان این موضوع را از طریق اداره کار پیگیری کرد و چه مدارکی لازم است.
پیامدهای فسخ غیرقانونی قرارداد برای کارگر و کارفرما
فسخ یکطرفه قرارداد بدون رعایت ضوابط قانونی میتواند برای هر دو طرف پیامدهایی جدی داشته باشد. قانون کار ایران برای جلوگیری از تضییع حقوق طرفین، جریمههایی را برای فسخ غیرموجه در نظر گرفته است:
۱. برای کارفرما
اگر کارفرما بدون دلیل قانونی یا رأی مراجع حل اختلاف اقدام به اخراج یا قطع همکاری با کارگر کند:
- الزام به بازگرداندن کارگر به کار: در صورتی که کارگر بخواهد به کار بازگردد و فسخ غیرقانونی تشخیص داده شود، کارفرما باید وی را به کار سابقش بازگرداند.
- پرداخت خسارت: در صورتی که بازگشت به کار ممکن نباشد، کارفرما باید طبق ماده ۲۰ قانون کار، حق سنوات، حقوق معوقه و خسارت ناشی از فسخ غیرقانونی را پرداخت کند.
۲. برای کارگر
اگر کارگر بدون اطلاع قبلی یا دلیل موجه محل کار را ترک کند یا قرارداد را یکطرفه فسخ نماید:
- سلب حق دریافت برخی مزایا: ممکن است برخی حقوق از جمله حق سنوات یا پاداش پایان کار به وی تعلق نگیرد.
- احتمال جبران خسارت به کارفرما: چنانچه کارگر در حین انجام پروژهای مهم کار را ترک کرده و خسارتی به کارفرما وارد شود، وی ممکن است ملزم به جبران آن شود.
تفاوت فسخ، استعفا و اخراج در قانون کار ایران
در قانون کار، سه حالت اصلی برای پایان همکاری میان کارگر و کارفرما وجود دارد:
۱. فسخ قرارداد کار
فسخ به معنای پایان دادن یکطرفه به قرارداد کار پیش از موعد، بدون توافق طرف مقابل است. این کار باید فقط در شرایط خاصی انجام شود، مانند:
- نقض شدید تعهدات کاری از سوی یکی از طرفین
- از کارافتادگی یا فوت کارگر
- تعطیلی دائمی کارگاه
- احراز غیبت غیرموجه یا ترک کار بدون اطلاع
فسخ قرارداد نیاز به مستندات و بررسی مراجع قانونی دارد.
۲. استعفا
در این حالت، کارگر با میل و تصمیم شخصی قصد ترک کار دارد. طبق ماده ۲۱ قانون کار:
- کارگر باید حداقل ۳۰ روز قبل، استعفای کتبی خود را اعلام کند.
- ظرف ۱۵ روز میتواند استعفای خود را پس بگیرد.
- در صورت تأیید استعفا، کارفرما موظف است حقالسعی، مزایا و سنوات را پرداخت کند.
۳. اخراج
اخراج یا خاتمه کار از سوی کارفرما زمانی مجاز است که کارگر مرتکب قصور جدی در انجام وظایف شود (مثل غیبت غیرموجه مکرر یا بیانضباطی شدید). با این حال:
- اخراج باید به تأیید هیأت تشخیص اداره کار برسد.
- در غیر این صورت، اخراج غیرقانونی محسوب میشود و کارگر میتواند درخواست بازگشت به کار یا دریافت خسارت کند.
نتیجهگیری
فسخ قرارداد کار از موضوعات مهم و حساس در روابط کارگر و کارفرماست که قانون کار ایران برای آن مقررات مشخصی در نظر گرفته است. چه فسخ بهصورت یکطرفه انجام شود و چه در نتیجه شرایط خاص، آگاهی از حقوق و وظایف قانونی طرفین میتواند از بروز اختلافات و مشکلات حقوقی جلوگیری کند. توصیه میشود پیش از فسخ هرگونه قرارداد، با مشاور حقوقی یا وکیل کارآشنا مشورت شود تا همه جوانب قانونی سنجیده شود.
سؤالات متداول درباره فسخ قرارداد کار
آیا کارگر میتواند بدون اطلاع قبلی قرارداد کار را فسخ کند؟
خیر، طبق قانون کار، کارگر موظف است مدت مشخصی پیش از ترک کار (معمولاً ۳۰ روز) به کارفرما اطلاع دهد؛ مگر در شرایط خاص مانند عدم پرداخت حقوق.
آیا کارفرما میتواند هر زمان که بخواهد قرارداد را فسخ کند؟
خیر، فسخ یکطرفه از سوی کارفرما تنها در صورت بروز تخلفات مشخص کارگر و با تأیید هیأت تشخیص اداره کار امکانپذیر است.
در صورت فسخ قرارداد، آیا کارگر حق سنوات دریافت میکند؟
بله، در صورتی که فسخ قرارداد غیرموجه باشد یا کارگر بدون تخلف اخراج شود، وی مستحق دریافت حق سنوات و مزایای قانونی است.
آیا قرارداد موقت هم قابل فسخ است؟
بله، اما باید دلایل قانونی برای فسخ وجود داشته باشد و صرف گذشت زمان تا پایان قرارداد، پایان همکاری تلقی نمیشود.
اگر کارگر استعفا دهد، آیا کارفرما میتواند مانع آن شود؟
خیر، ولی کارگر موظف است زمان مقرر در قرارداد برای اطلاعرسانی پیش از ترک کار را رعایت کند.
بدون دیدگاه